Tarih, yaşamaktan çok daha büyük bir amaç uğruna yaşayan insanların hikâyeleriyle doludur. Bazıları bir laboratuvar masasında, bazıları bir darağacının gölgesinde, bazıları ise kendi son nefeslerini beklerken insan zihninin sınırlarını genişletmeye çalıştı.

Rivayete göre Antoine Lavoisier, giyotine giderken yanında bulunanlardan başının kesilmesinden sonra göz hareketlerini takip etmelerini istemişti. Doğruluğu kesin olarak kanıtlanamasa da bu anlatı, onun temsil ettiği düşünceyi özetler: Ölüm bile bilimin sorularına cevap aramak için bir fırsat olabilir. İnsan bedeni son ana kadar gözlemlenebilir, öğrenilebilir bir gerçekliktir.

Osmanlı aydını Beşir Fuad’ın hikâyesi ise daha çarpıcıdır. O, kendi ölüm sürecini gözlemleyerek notlar almaya çalışmış, insanın en temel korkularından biri olan ölümü bile bir inceleme nesnesine dönüştürmüştür. Yaşamının son anlarında bile kişisel acısını değil, elde edilebilecek bilgiyi önemsemiştir. Bugünün dünyasında bu tavır ürkütücü bulunabilir; ancak ardındaki dürtü, insanlığın bilgi birikimine bir satır daha ekleme arzusudur.

Bir başka cephede ise Nazım Hikmet’in dizeleri yükselir:

“Beyaz gömleğinle laboratuvarda
insanlar için ölebileceksin…”

Bu dizelerde ölüm, yıkımın değil adanmışlığın sembolüdür. Buradaki kahraman, savaş meydanındaki asker değil; insanlığın geleceği için çalışan bilim insanıdır. Nazım, insan hayatına değer katanın sadece yaşamak değil, başkalarının yaşamını güzelleştirecek bir amaç uğruna çalışmak olduğunu anlatır.

Bu üç örnek farklı zamanlardan, farklı düşünce dünyalarından gelir. Birisi kimyanın kurucularından biri, birisi modernleşme sancıları yaşayan bir Osmanlı aydını, diğeri büyük bir şairdir. Fakat hepsinin ortak noktası, bireysel varlıklarını insanlığın ortak hikâyesinin önüne koymamalarıdır.

Bugün başarı çoğu zaman kişisel kazanç, görünürlük ve bireysel mutluluk üzerinden tanımlanıyor. Oysa insanlık tarihini ileriye taşıyanlar, çoğu zaman kendi rahatlarını ikinci plana atanlardır. Bir bilim insanının laboratuvarda geçirdiği uykusuz geceler, bir düşünürün toplum tarafından anlaşılmama pahasına savunduğu fikirler, bir sanatçının gelecek kuşaklara bırakmak istediği eserler aynı zincirin halkalarıdır.

Belki de bu insanların bize bıraktığı en önemli ders şudur: İnsan ömrü sınırlıdır, fakat insanlığa yapılan katkı sınırsız bir yankı yaratabilir. Ölüm karşısındaki cesaretleri, aslında yaşamı nasıl anlamlandırdıklarının bir sonucudur. Kendileri için değil, kendilerinden sonra yaşayacak insanlar için düşünmüşlerdir.

Ve belki bu yüzden, bazı insanlar öldükleri gün değil; insanlığa son katkılarının da unutulduğu gün gerçekten ölürler.