Bosch Türkiye'nin Anneler Günü için yayınladığı reklam filmi, "annelik" kavramını evcil hayvan sahibi olma üzerinden de anlatan kurgusuyla günün ilk saatlerinden itibaren ülkenin nabzını tutmaya başladı. Kısa süre sonra reklam çekildi, düzenleyici kurum harekete geçti, siyaset sahneye indi. Birkaç saniyelik bir görüntünün bu denli büyük bir fırtına koparması, aslında "manipülasyon" yöntemiyle "bu işin dozu kaçtı" düşüncesinin ötesinde, Türkiye'de dijital linç kültürünü ve "hassasiyet" çağrılarının gerçekte neye dönüştüğünü anlamak için önemli bir deney ortamı sundu hepimize.
Reklamda bir Bosch mağazasında iki kadın arasında geçen sohbet, izleyicide sıradan bir anne-çocuk diyalogu izlenimi oluşturuyor; "anne misiniz?", "bende de var iki tane", "çocuk işte..." gibi replikler bu algıyı pekiştiriyor. Filmin sonunda ise "çocuk" diye anlatılanın bir evcil köpek olduğu ortaya çıkıyor. Bir kesimce hayvan sevgisini öne çıkaran yaratıcı bir anlatım olarak okundu; bir kesimce ise doğurganlığın azaldığı, ailevi ve toplumsal değerlerin tartışma konusu olduğu gündemde "çocuk" yerine "hayvan" sahipliğini özendiren bir yönlendirme olarak görüldü. Aynı görüntüye bakan milyonlarca insan sanki bambaşka filmler izlemiş gibiydi.
Lakin bu gündeme düşen hararetli, yoğun eleştirilerin arkasında, sadece ideolojik bakış farkı değil; "aidiyet", "suçluluk", "utanç" ve "dışlanma" korku ve çekincesi ile şekillenen karmaşık bir Picasso tablosu manzarası var.
Dijital Linç ile Modern Mahalle Nasıl Taşlandı?
İnsanın kimliğinin büyük ölçüde ait olduğu gruplar üzerinden şekillendiği çok açık; ilk çağlardan beri gelen insanoğlunun "biz" dediği gruba tutunarak kendine bir yer edinmesi nedeniyle; "Dijital linç kültürü", "biz" duygusunu keskinleştiren, kalın sınır duvarları ören bir araç görevi görür hale geldi...
Bu dinamiğin içinde "iptal etme" mekanizması özellikle ilgi çekici; çünkü bireyin ya da kurumun fiilen ne yaptığından çok, hangi tarafın hedefine girdiği belirleyici oluyor. Grubun vicdanını temsil etme iddiasıyla kuşanılan o sesler, zaman zaman gerçek bir kırılganlıktan besleniyor; zaman zaman ise yalnızca o ana ait bir öfkenin, birikmiş bir hayal kırıklığının ya da görünmez kalmanın verdiği acının dışavurumu oluyor. Sosyal medyanın o hızlı, yargısal atmosferinde bu ikisini birbirinden ayırt etmek çoğu kez mümkün olmuyor.
Ekranın arkasında duran insan, kendini hem görünmez hem de dokunulmaz hissediyor; o his, bazen tahmin edemediği bir cesaretin kapısını aralıyor. Yüz yüze bir tartışmada söylenmesi imkânsız olan cümle, klavyede neredeyse refleks hâline geliyor. Bu refleks birikince, kamuoyunun gözünde biri ya da bir şey yalnızca damgalanmıyor; saniyeler içinde, o damga milyonlarca kişinin önünde kazınıyor ve silmesi artık mümkün olmayan bir kayıt hâline geliyor.
Tıpkı Bosch Türkiye reklamında gördüğümüz gibi, önce birkaç hesap hedefe nişan alıyor, ardından haber siteleri "tepki yağdı" manşetleriyle süslüyor, sonra siyasetçiler, kurumlar, dernekler sırayla hazır pozisyona geçiyor. Çoğu zaman bahse konu olan fenomenin kendisi, reklamın ya da açıklamanın özünün önüne geçiyor. Kimin gerçekten durumu içselleştirip reklama itiraz ettiğini, kimin ise sırf kendi grubuna "sadakat" göstermek için o itirazı dile getirdiğini ayırt etmek neredeyse imkânsız oluyor.
Ahlaki Otorite Kurma Arayışı mı? "Duyarlılık mı"?
Son zamanlarda "duyarlılık" bir erdem olarak değil, neredeyse bir statü göstergesi olarak dolaşıma girdi. Hayvan haklarından toplumsal cinsiyete, kırılgan kesimlere yapılan ayrımcılıktan göç meselesine uzanan geniş bir alanda seslenen eleştiriler var ve bunların büyük çoğunluğunun haklı bir zemini bulunuyor. Ama o zeminin hemen yanı başında başka bir şey de büyüyor: "En vicdanlı benim" çekişmesi. Ve bu çekişme, konuşmayı bağlamından söküp alıyor; yerine yalnızca sahneleme, yalnızca gruba sadakat kanıtlama kalıyor. Hedef alınan kurum ya da kişi, suçlamanın ne kadarının gerçek bir kırılganlıktan geldiğini, ne kadarının salt konum kazanma çabasından beslendiğini bilemeden yargı önüne çekiliyor; ve çoğu zaman bu ikisi birbirinden ayrışmıyor.
Peki ne yapacağız? "Linç" girişimi olmadan "değerlerini" savunmak mümkün mü?
Linç kültürü bir çırpıda ortadan kalkmayacak; ama dönüşebileceğine inanmak için elimizde yeterince neden var. X platformunda ya da herhangi bir sosyal mecrada biri hata yaptığında "sen kötüsün", "hainsin" yerine başka bir dil mümkün: Önce anlamayı, sonra göstermeyi öğrenmek. Bunu bir idealizm olarak değil, pratikte seçilebilecek bir tutum olarak söylüyorum. Doğru ya da yanlış konusunda ısrar etmek ile karşındakini mahvetmek arasında geniş bir alan var ve o alanda durmayı seçmek, vazgeçmek değil; aksine çok daha zor olanı yapmak demek.
Son söz mü? Bir reklamdan fazlası…
Bosch'un Anneler Günü reklamı belki birkaç hafta sonra unutulacak; yeni bir kriz, yeni bir gündem oluşacak. Ama asıl mesele, o reklamda ne gördüğümüzden çok, birbirimizde ne görmek istediğimiz. "Benim gibi düşünmeyeni ne kadar hızlı silebiliyorum?", "Ne kadar çabuk mahkûm ediyorum?", "Bir cümleyle birinin bütün emeğini, varlığını çöpe atmaya ne kadar hevesliyim?" soruları, bu çağda linç kültürünün reçetesi olarak duruyor.
Belki de dijital çağın en radikal hareketi, linç kalabalığından bir adım geri çekilip şunu söylemek olacak: "Kızgınım, incindim ama önce anlamak istiyorum. Hata varsa düzeltelim; insanı değil, dili değiştirelim." Çünkü gerçekten duyarlılık en çok da öfkesini ifade ederken başkasının insanlığını unutmamayı gerektiriyor…
Birbirimizi içtenlikle, yüreğimizin sesi ile duyacağımız nice yarınlardan ümidi kesmeyerek, biyolojik olarak doğurmamış, ama kalbi şefkati ile doğurmadığı halde insan yavrusuna "anne" olan tüm kadınların, insan yavrusunun ötesinde saksıdaki menekşeye, sokaktaki bir yavru kediye, köpeğe, kuşa "anne" olabilen tüm kadınların ve erkeklerin Anneler Günü'nü kutlarım…
Sevgiler…